NHÀ IN LÀNG SÔNG – MỘT TRONG BA NHÀ IN ĐẦU TIÊN CỦA VIỆT NAM

Hiệu đính: Ngo Printer

NHÀ IN LÀNG SÔNG – MỘT TRONG BA NHÀ IN ĐẦU TIÊN CỦA VIỆT NAM
 

Nằm cách trung tâm TP.Quy Nhơn chừng 14 km, đi qua một đoạn đường vòng vèo những cánh đồng đậm chất thôn quê miền Trung, nhà thờ Làng Sông hiện ra giữa những tán cây sao hàng trăm năm tuổi. Trải qua bao thăng trầm, hiện nay đây là tiểu chủng viện Công giáo có kiến trúc kiểu Gothic Châu Âu rất đẹp và hài hoà với khung cảnh làng quê yên bình ở Quy Nhơn. Đây là nơi đặt nhà In Làng Sông, một trong Ba nhà In đầu tiên của Việt Nam và cũng được coi là “cái nôi” của chữ Quốc Ngữ.
 

Cách đây hơn 400 năm, vào năm 1618, các linh mục dòng tên đầu tiên đã cập bến là cảng Nước Mặn (Tuy Phước, Bình Định), họ được một quan phủ Quy Nhơn cho phép vào giảng đạo. Vào năm 1621, linh mục Cristophoro Borri, đã viết trong tác phẩm Xứ Đàng Trong kể lại chuyện ông được quan trấn phủ Quy Nhơn đón tiếp nồng hậu và đã cho phép xây dựng nhà thờ.
 


Việc các Linh mục Dòng Tên đến và lập cơ sở tại Nước Mặn (xã Phước Quang, huyện tuy Phước hiện nay) được coi là bắt đầu quá trình phôi thai, hình thành chữ Quốc ngữ vào đầu thế kỷ 17. Và hơn 200 năm sau đã có nhà in Làng Sông, đây là 1 trong 3 nhà in đầu tiên của Việt Nam in chữ Quốc ngữ.


Theo sách Lịch sử chữ quốc ngữ (1620 – 1659) do linh mục Đỗ Quang Chính sưu tầm và biên soạn (ấn bản của tủ sách Ra Khơi – Sài Gòn 1972), đoàn thừa sai Dòng Tên đầu tiên đến Đà Nẵng vào ngày 18.1.1615 gồm có linh mục Francesco Buzomi, linh mục Diogo Carvalho và tu huynh António Dias nhưng sau đó lại lập cơ sở truyền giáo tại Hội An. Nước Mặn là cơ sở thứ hai được thành lập vào tháng 7.1618 và cơ sở thứ ba được thành lập tại Thanh Chiêm vào năm 1623.
 

Hiện chưa xác định chính xác mốc thời gian ra đời và hình ảnh cụ thể của nhà in ban đầu, vì nơi này từng bị đốt phá năm 1885. Ngày nay, trong khuôn viên tiểu chủng viện Làng Sông còn có nền móng của nhà in Làng Sông. Nhà in này do Đức cha Eugène Charbonnier Trí thành lập. Đây là một trong 3 nhà in sách quốc ngữ đầu tiên ở VN, gồm: nhà in Tân Định (Sài Gòn), nhà in Ninh Phú (Hà Nội) và nhà in ở tiểu chủng viện Làng Sông. Tuy nhiên, nhà in này bị đốt phá năm 1885, dưới thời Cần Vương chống Pháp. Năm 1904, nhà in Làng Sông được Đức cha Damien Grangeon Mẫn cho tái thiết và được giao cho linh mục Paul Maheu làm giám đốc. Cha Paul Maheu học nghề in tại Hong Kong, thông thạo về kỹ thuật in ấn nên được cử về để Nhà in Làng Sông để điều hành hoạt động in ấn. Đây còn gọi là nhà in Đông Đàng Trong, một trong 3 nhà in lớn nhất thời bấy giờ, cùng với nhà in Đàng Ngoài và Tây Đàng Trong. Trong năm 1922, dưới sự điều hành của linh mục Maheu, nhà in Làng Sông đã in 18.000 tờ báo định kỳ, 1.000 bản sách các loại, 32.000 ấn phẩm khác, riêng tờ Lời Thăm (bán nguyệt san) được 1.500 bản, phát hành cả Đông Dương. Nhà In hoạt động đến khoảng năm 1936 thì dời về Quy Nhơn.


Linh mục Francisco de Pina có 2 “học trò” học tiếng Việt là Gaspar d’Amaral và Antonio Barbosa, đây là những người đầu tiên viết 2 cuốn từ điển Việt – Bồ – La và Bồ – Việt (viết tay, chưa được xuất bản) để tại nhà thờ San Pauli ở Macau. Linh mục Alexandre de Rhodes (còn gọi là Đắc Lộ), người được ghi nhận là đã soạn và cho xuất bản 2 cuốn sách chữ quốc ngữ đầu tiên, đến Đàng Trong năm 1624, có học tiếng Việt với linh mục Francisco de Pina tại Thanh Chiêm và với một người Việt khoảng 13 tuổi. Đến năm 1665, Cha Alexandre de Rhodes đã xuất bản quyển từ điển Việt – Bồ – La, đây là cuốn từ điển tiếng Việt đầu tiên trên thế giới.

Nhà in Làng Sông hoạt động cho đến khoảng năm 1936, sau đó được dời về Quy Nhơn. Hiện nay, đây là tiểu chủng viện Làng Sông. Ban đầu, tiểu chủng viện Làng Sông chỉ là nhà mái tranh, vách phên tre. Kiến trúc của tiểu chủng viện Làng Sông còn đến ngày nay được khánh thành vào năm 1927.

NHA IN LÀNG SÔNG

 

Ở khu vực tồn tại nhà in cũ nay xây dựng một toà nhà làm nơi trưng bày các ẩn phẩm, hình ảnh về sự hoạt động của nhà in Làng Sông. Năm 2011, Tòa Giám mục Quy Nhơn xây dựng hòn non bộ, có bia đá khắc dòng chữ ghi nhớ về 3 linh mục Dòng Tên, gồm: Francesco Buzomi (người Ý), Francisco de Pina (Bồ Đào Nha), Cristophoro Borri (Ý) và tu huynh António Dias (Bồ Đào Nha).

 



Các tin khác